Nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn – Người Gieo Đạo Trong Trà Việt
Có những người đến với trà như đến với một nghề.
Và có những người đến với trà như tìm về một con đường.
Nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn thuộc về lối thứ hai.
1. Con Người & Hành Trình
Nguyễn Cao Sơn sinh năm 1980, là người sáng lập thương hiệu Cao Sơn Trà, Giám đốc Công ty TNHH Thành Sơn (doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ) và Phó Giám đốc Hợp tác xã Tây Côn Lĩnh (Hà Giang). Giới trà gọi ông bằng một danh xưng giản dị mà trọn vẹn: Nghệ nhân Văn hóa Ẩm thực Trà Việt Nam.
Năm 2007, ông quyết định rời bỏ công việc ổn định để chuyên tâm nghiên cứu trà Việt. Đó là một lựa chọn táo bạo, khi trà Việt còn chủ yếu được biết đến như nguyên liệu thô xuất khẩu, giá bán thấp và gần như vắng bóng trên bản đồ trà cao cấp thế giới.
Gần hai mươi năm sau, con đường ấy đã thành hình: những năm tháng tự mày mò tài liệu trong và ngoài nước, những chuyến đi dài lên các triền núi cao phía Bắc, những mẻ trà đem đi kiểm nghiệm, và những lần mang trà Việt sang tận Paris để đặt lên bàn giám khảo quốc tế.
2. Triết Lý & Sứ Mệnh
Với ông, trà chưa bao giờ chỉ là một mặt hàng. Mỗi búp trà mang theo câu chuyện của đất, của nước, của sương núi và của những người đồng bào cần cù trên các vùng chè cổ thụ. Triết lý ông theo đuổi được gói gọn trong ba vế: Sống thuận thiên – Dưỡng thân – Dưỡng tâm.
Sứ mệnh của ông được nói bằng một câu rất ngắn:
“Muốn trà Việt được mang thương hiệu Việt.”
Từ đó hình thành tuyên ngôn “Bạch Trà Đại Việt”: trà Việt có bản sắc riêng, không phải phiên bản kém hơn của trà Trung Hoa hay trà Nhật Bản. Bởi bản sắc văn hóa thì không thể sao chép.
Và khi được hỏi về những chén trà trong các buổi tiếp đón nguyên thủ, ông vẫn nói điều giản dị nhất: trà chỉ là phương tiện, uống cùng ai mới là điều quan trọng.
3. Từ Vùng Chè Cổ Thụ Đến Chén Trà
Hành trình của Cao Sơn Trà bắt đầu từ những vùng nguyên liệu trên cao của miền núi phía Bắc: Tây Côn Lĩnh (Hà Giang), Văn Chấn (Yên Bái), Sà Dề Phìn (Lai Châu), Mộc Châu (Sơn La) và Sa Pa – Hoàng Liên Sơn (Lào Cai). Nơi ấy, những cây chè Shan tuyết cổ thụ bén rễ hàng trăm năm, búp phủ lông tuyết trắng, lớn lên trong nắng gắt và sương lạnh.
Ông không chỉ thu mua búp trà. Ông theo đuổi hai mục tiêu song hành: bảo tồn hệ sinh thái chè cổ thụ và tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số nơi giữ gìn những cây chè ấy. Tại Công ty Thành Sơn, quy trình chế biến được đầu tư công nghệ diệt khuẩn từ đầu vào cho búp chè tươi và công nghệ sấy lạnh, để giữ trọn sắc – hương – vị của lá trà.
Một ví dụ là Bạch Trà Chốt Đỉnh 2000 Tây Côn Lĩnh. Uống trong ba đến sáu tháng đầu, trà cho vị tươi mới. Để tự nhiên ba năm, trà chuyển thành Lão Trà, dược tính cao hơn. Trà cũng như người: có thời để tươi non, có thời để lắng lại.
4. 21 Giải Thưởng Tại AVPA Paris (2018–2024)
Từ năm 2018 đến 2024, các dòng trà do nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn tuyển chọn và chế tác đã giành tổng cộng 21 giải thưởng tại Cuộc thi Trà Thế giới AVPA Paris (Pháp), trong đó có 2 Giải Vàng, 4 Giải Bạc, 4 Giải Đồng cùng nhiều Giải Ấn Tượng. Những dấu mốc đáng nhớ:
- 2018: kỳ thi trà quốc tế đầu tiên của AVPA Paris. Trà Việt giành 3 giải ngay lần đầu tham dự, trong đó Giải Bạc cho Rizote (Bạch Hạc Tân Cương, Thái Nguyên) là lần đầu trà xanh Việt Nam được quốc tế vinh danh.
- 2019: năm của hai Giải Vàng. Dark Dragon (Hồng trà Tây Côn Lĩnh, Hà Giang) trở thành trà Việt Nam đầu tiên đoạt Giải Vàng tại châu Âu; cùng kỳ thi, Ha Giang Blanc (Ô long Mộc Châu, oxy hóa 15%) cũng đoạt Giải Vàng. Hai Giải Vàng trong một kỳ thi là thành tích chưa từng có của trà Việt.
- 2022: “Bộ tứ Lai Châu”, bốn giải thưởng chỉ từ một vùng nguyên liệu Sà Dề Phìn, trong đó có Bạch Trà Đại Việt Sương Mù Lai Châu.
- 2024: 6 giải trong một kỳ thi, kỷ lục cá nhân của nghệ nhân. Flying Red Dragon (Trà Vàng Sa Pa) đoạt Giải Đồng, lần đầu Trà Vàng Việt Nam được vinh danh quốc tế.
Mỗi giải thưởng không nhằm tôn vinh một cá nhân. Đó là một lần tên gọi của một vùng chè Việt được xướng lên giữa Paris.
5. Chén Trà Trong Những Buổi Tiếp Đón Nguyên Thủ
Tiệc trà đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình (12/2023)
Sau hội đàm ngày 12/12/2023, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình thưởng trà. Nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn được lựa chọn pha và giới thiệu ba thượng phẩm trà Việt:
- Trà Mạn Sen Đầm Trị – Tây Hồ: bạch trà Tây Côn Lĩnh ướp gạo sen, khoảng 1.300 bông sen cho mỗi cân trà;
- Oolong Lão Trà Mộc Châu (Sơn La);
- Bạch Trà Chốt Đỉnh 2000 Tây Côn Lĩnh (Hà Giang).
Trà được pha trong ấm gốm Quyết Thành, rót vào chén Hoàng Lưu Ly Kim Sa. Theo lời nghệ nhân kể lại với báo chí, vị khách quý đã khen trà Việt Nam có hương vị đặc sắc và rất riêng.
Tiệc trà đón Tổng thống Pháp Emmanuel Macron (5/2025)
Trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Phu nhân (25–27/5/2025), Tổng Bí thư Tô Lâm mời hai vị khách thăm Văn Miếu – Quốc Tử Giám, thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế và các dòng trà đặc sản của Việt Nam.
Để chuẩn bị cho buổi tiếp đón, nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn đã dành nhiều tâm sức lựa chọn phẩm trà và trà cụ, sao cho vừa trang trọng vừa mang đậm văn hóa Việt. Trên bàn trà có phẩm trà Mạn Sen, chiếc ấm men hỏa biến do nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn chế tác, và bộ chén Hoàng Lưu Ly Kim Sa do chính nghệ nhân Cao Sơn đặt làm riêng với xưởng trà cụ An Thổ Túc (Bát Tràng).
Từ Hà Nội đến Paris, rồi từ Paris trở về Hà Nội: những dòng trà từng được vinh danh trên đất Pháp nay được mời đến chính vị nguyên thủ nước Pháp, ngay giữa không gian nghìn năm văn hiến.
6. Lan Tỏa Văn Hóa Trà Trong Đời Sống
Bên cạnh những bàn trà ngoại giao, nghệ nhân vẫn đều đặn có mặt ở những nơi văn hóa trà cần được đánh thức:
- Lễ dâng chén trà tri ân Thần Nông 2026: nghệ nhân là Trưởng ban tổ chức cùng Cộng đồng Yêu Trà Việt, tổ chức trang trọng tại đền thờ Thần Nông, xã Cẩm Lý, tỉnh Bắc Ninh.
- Lễ hội Tôn vinh Cà phê – Trà Việt lần thứ 4 (4–5/4/2026, TP.HCM): nghệ nhân trình diễn nghi thức pha trà, chia sẻ với công chúng triết lý “nhất thủy, nhì trà, tam bôi, tứ bình, ngũ quần anh”.
- Đường Xuân Đất Việt 2026: góp mặt cùng không gian trà Việt trong chương trình truyền hình quốc gia.
- Lễ khởi công Trung tâm Văn hóa Phật giáo Thủ đô (18/7/2026): phụng trà trong không khí trang nghiêm.
Tại Lễ dâng trà Thần Nông, ông chia sẻ:
“Tôn vinh Thần Nông chính là tôn vinh trí tuệ của con người trong hành trình khám phá thiên nhiên. Với Việt Nam, việc khơi dậy cội nguồn văn hóa trà không chỉ giúp gìn giữ di sản mà còn góp phần định vị giá trị của trà Việt trên bản đồ văn hóa thế giới.”
7. Di Sản & Tầm Nhìn
Hành trình của nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn đi từ một đam mê cá nhân đến vai trò người kết nối tinh hoa trà Việt với thế giới. Tầm nhìn ông theo đuổi là đưa Văn hóa Trà Việt vào tâm trí bạn bè quốc tế, sánh vai cùng trà Nhật, trà Trung Hoa, trà Anh, bằng chính bản sắc của mình: những không gian văn hóa trà, những thế hệ trà nhân được đào tạo bài bản, những nghi lễ dâng trà về nguồn cội.
Giống như cây chè cổ thụ trên núi cao,
rễ càng sâu thì hương càng đượm.
Một nền văn hóa trà cũng vậy.
Không vội.
Không ồn ào.
Chỉ cần đủ bền bỉ, đủ tử tế, đủ yêu.
Một chén trà Việt, một tấm lòng Việt.
Cao Sơn Trà
Lan tỏa hương Trà Việt
Nguồn tham khảo: Tạp chí Kinh tế và Đồ uống (kinhtedouong.vn); Báo Thanh Niên; VOA Tiếng Việt; Tuổi Trẻ; kết quả Cuộc thi Trà Thế giới AVPA Paris 2018–2024; tư liệu của nghệ nhân Nguyễn Cao Sơn.